100-lecie

– Liga piłkarska faktem! 12-ście czołowych klubów opowiedziało się za zmianą ustroju piłkarskiego w Polsce! – krzyczał Przegląd Sportowy ze strony tytułowej w grudniu 1926 roku. Wtedy powstała pierwsza liga piłkarska w Polsce. W kwietniu 1927 rozpoczął się zaś premierowy sezon tych rozgrywek. Do 1939 roku udało się wyłonić w tym systemie dwunastu mistrzów Polski. W trakcie trzynastej edycji wybuchła jednak II wojna światowa.

Wcześniej Polacy zaliczyli debiut na mistrzostwach świata oraz doszli do strefy medalowej igrzysk olimpijskich. Kluby zaś coraz śmielej poczynały sobie na arenie międzynarodowej w starciach towarzyskich z zagranicznymi rywalami. Wielu piłkarzy Ekstraklasy zdążyło nawet zdobyć międzynarodową sławę. Szczególnie w gronie napastników, bo ten okres słynął z wysokiej średniej goli. Pięć razy przekraczała ona poziom czterech bramek na mecz. Ani razu nie spadła zaś poniżej 3,6 gola na spotkanie! Dzięki temu z początków ligi pochodzi sporo, niepobitych do dziś, rekordów ligowych. Między innymi: najwyższego zwycięstwa, najdłuższej serii z golem strzelonym, najwięcej goli indywidualnie w sezonie i w meczu, czy najwyższego remisu.

Nie brakuje sądów, że polska liga miała szansę, by stać się jedną z najsilniejszych w Europie na przełomie lat 30. I 40. XX wieku. Na przeszkodzie stanęła jednak II wojna światowa. Zabrała ona aż sześć lat karier piłkarzom, często w tym najlepszym sportowo okresie. Część zawodników zginęła na frontach, w niemieckich obozach koncentracyjnych, czy na syberyjskim zesłaniu. Część została poza granicami kraju. Inni dali się poznać z negatywnej strony podpisując volkslisty, co z miejsca uniemożliwiło im ponowną grę w Polsce. Do ligi przystąpiła więc niewielka garstka z generacji znanej przed 1 września 1939 roku z boisk. Ich następców stanowiło pokolenie dorastające w czasach wojennych.

Zmienili się ludzie, zmienił się też kraj. Polska utraciła Lwów z dawnymi klubami Ekstraklasy - Pogonią, Czarnymi, Hasmoneą, czy Lechią, Wilno - ze Śmigłym. Zyskała zaś większą część Górnego Śląska, Dolny Śląsk z Wrocławiem, czy Pomorze z Gdańskiem i Szczecinem. Trzeba więc było zaszczepić tutaj polskość. Jej zarzewiem były rodzime kluby. Wkrótce w tych miastach narodzili się nowi etatowi ligowcy. Suwerenność nie była jednak pełna. W kraju panował system komunistyczny. Piłkarze nie mogli wyjeżdżać do zagranicznych lig. Części z nich władza pozmieniała nawet dane osobowe! Kluby również stanęły przed przymusową zmianą swoich nazw na wzór radziecki. Stąd w lidze zamiast Wisły Kraków pojawiła się Gwardia, Legia stała się CWKS-em, Ruch Chorzów - Unią, a Cracovia - Ogniwem. Drużyny zostały przyporządkowane pionom zawodowym (policyjnym, wojskowym, włókienniczym, hutniczym, górniczym itd.), a piłkarze oficjalnie byli amatorami zatrudnionymi na etatach w wielkich zakładach pracy.

Po 1945 roku przez dwa sezony mistrza Polski wyłaniano w systemie pucharowym. Dopiero od 1948 roku liga znów mogła ruszyć i od tej pory działa nieprzerwanie. Kibice mogli też już co jakiś czas oglądać wyczyny piłkarzy najwyższej ligi w telewizji polskiej. Premierowa transmisja odbyła się w 1957 roku. Niedługo potem zadebiutowało zaś sztuczne oświetlenie. Sportowo był to okres dużej izolacji. Dopiero po śmierci Stalina kontakty z klubami z innych krajów ożywiły się. Polska drużyna, Gwardia Warszawa, wzięła też udział w pierwszej w historii edycji Pucharu Europejskich Mistrzów Klubowych, dziś znanego jako Liga Mistrzów. Reprezentacja - złożona wyłącznie z piłkarzy polskiej ligi - uczestniczyła w dwóch edycjach igrzyskach olimpijskich (1952 i 1960). Największą radość przyniosło jednak chyba niespodziewane zwycięstwo 2:1 nad Związkiem Radzieckim w 1957 roku.

Dziś można się zastanawiać - jakim cudem generacja piłkarzy występujących w latach sześćdziesiątych nie osiągnęła sukcesów na arenie reprezentacyjnej. Przecież to wtedy na boiskach Ekstraklasy Ernest Pohl i Lucjan Brychczy toczyli korespondencyjny pojedynek o miano rekordzisty rozgrywek w liczbie strzelonych goli. Na bramce zachwycał Edward Szymkowiak. Niedościgły wzór obrońcy stanowił Stanisław Oślizło. A stopniowo do głosu zaczęła dochodzić gwardia zawodników urodzonych już po II wojnie światowej, jak Włodzimierz Lubański, Zygmunt Anczok, Zygfryd Szołtysik, Kazimierz Deyna, Robert Gadocha, Jerzy Gorgoń oraz Lesław Ćmikiewicz. Mimo wszystko ta imponująca mieszanka nie dała awansu reprezentacji Polski na żaden turniej mistrzowskiej rangi. .

Porażki wetowali sobie w barwach swoich klubów. To właśnie w tych latach przypadała najlepsza dekada polskich klubów w europejskich pucharach. Górnik Zabrze zagrał w finale Pucharu Zdobywców Pucharów (1969/70) i ćwierćfinale Pucharu Europy Mistrzów Klubowych (1967/68). Legia Warszawa doszła do półfinału PEMK (1969/70) i ćwierćfinału PZP. Polonia Bytom wywalczyła natomiast Puchar Rappana (1965), grała w finale tych rozgrywek jedną edycję wcześniej, a w USA wygrała Puchar Ameryki i Interligę. Trzech zawodników z Ekstraklasy punktowało w ciągu tej dekady w plebiscycie Złotej Piłki. Kilku innych grało w prestiżowych spotkaniach w Reprezentacji Świata.

O ile jednak w europejskich pucharach wyniki Górnika, Legii i Polonii wywoływały równy zachwyt, o tyle na krajowym podwórku w tej dekadzie wyraźnie rządził zespół z Zabrza. Od 1961 do 1970 roku zdobył sześć mistrzowskich tytułów. Do dziś jest jedynym zespołem w historii, który potrafił wywalczyć złoto w pięciu edycjach z rzędu. W pozostałych sezonach nie wypadł poza podium. Oprócz Górnika mistrzostwo zdobywały jescze: Polonia Bytom (1962), Ruch Chorzów (1968), a na zakończenie dekady dublet przypadł w udziale Legii Warszawa (1969 i 1970).

Lata sześćdziesiąte w Polsce należały do piłki klubowej. W kolejnej dekadzie rozpoczął się zaś najpiękniejszy epizod polskiego futbolu reprezentacyjnego. Na igrzyskach olimpijskich w 1972 roku Polacy zdobyli złoto. Rok później pokonali Anglię w Chorzowie, a na wyjeździe osiągnęli „zwycięski remis” na Wembley po najsłynniejszym meczu w historii kadry, co dało awans na mundial. W gronie najlepszych drużyn świata zgarnęli zaś trzecie miejsce, zwyciężając z Argentyną, Włochami, Brazylią, Jugosławią, Szwecją i Haiti. Wreszcie, w Montrealu w 1976 roku, Polacy weszli na drugi stopień podium olimpijskiego. I ten wynik przyjęto z niedosytem… Dodatkowo Polska miała króla strzelców każdego z tych trzech turniejów. Kolejno: Kazimierza Deynę, Grzegorza Latę i Andrzeja Szarmacha. Kilku kolejnych polskich zawodników nominowanych było do Złotej Piłki.

Te medalowe zespoły były w całości złożone z zawodników z rodzimych rozgrywek. Ekstraklasa stała się znana jako kuźnia gwiazd światowej piłki. Mecze ligowe regularnie były więc polem rywalizacji jednych z najlepszych piłkarzy globu. Klubom dysponującym w swych szeregach tak wielkimi gwiazdami międzynarodowego formatu udawało się dość regularnie dochodzić do ćwierćfinałów w europejskich pucharach. W Pucharze Europejskich Mistrzów Klubowych osiągnęły tę granicę – Legia Warszawa (1971), Ruch Chorzów (1975) i Wisła Kraków (1979), w Pucharze Zdobywców Pucharów – Górnik Zabrze (1971) i Śląsk Wrocław (1977), w Pucharze UEFA zaś Ruch Chorzów (1974) i Stal Mielec (1976).

Na krajowym podwórku - Górnik Zabrze doprowadził swój rekord do 16 sezonów z rzędu na podium Ekstraklasy, kończąc go złotem w 1972 roku. Najczęściej na szczycie klasyfikacji finiszował w tej dekadzie jednak jego derbowy rywal – Ruch Chorzów (3 razy). Po latach nieobecności złoto wywalczyła też Wisła Kraków. U boku tych wielkich firm znalazło się też trzech debiutantów na mistrzowskim tronie – Stal Mielec, Śląsk Wrocław oraz Szombierki. Dzięki tej ostatniej drużyny Bytom został trzecim miastem po Krakowie i Warszawie z którego dwie drużyny zdobyły mistrzostwo Polski. Później dołączyły do tego grona także Łódź i Poznań.

Nowa generacja piłkarzy, po okrzepnięciu nie musiała odcinać kuponów od sławy swych wielkich poprzedników. Apogeum formy nastąpiło na początku lat osiemdziesiątych. Na mundialu ta grupa – wzmocniona zaledwie czterema medalistami z kadry Górskiego - powtórzyła osiągnięcie poprzedników, zdobywając 3. miejsce. W piłce klubowej największy wyczyn padł udziałem Widzewa Łódź, który awansował do półfinału Pucharu Europejskich Mistrzów Klubowych w 1983 roku, wyrównując tym samym polski rekord w tych rozgrywkach. Po drodze wyeliminowali słynny Liverpool FC. Sezon wcześniej w Pucharze UEFA w starciach z łódzkim zespołem odpadły zaś Manchester United i Juventus FC. Ponadto Legia Warszawa raz wystąpiła w ćwierćfinale Pucharu Zdobywców Pucharów.

Te wszystkie osiągnięcia miały miejsce w latach 1981-83. Daty te z lekcji historii zna prawie każde dziecko w Polsce. Pokrywają się one bowiem z datami stanu wojennego. W kraju niemal zamarło życie. Dotyczyło to także piłki nożnej. Reprezentacja nie grała spotkań towarzyskich i poważnie wisiało nad nią nawet widmo wyeliminowania z mundialu. Już podczas samego turnieju Telewizja Polska dokonywała zaś cudów, aby nikt nie dostrzegł flag „Solidarności”. Stąd remis 0:0 ze Związkiem Radzieckim, który dawał awans do półfinału turnieju, stał się symbolem.

To okres trudny pod względem politycznym i społecznym. Jednocześnie był on zdecydowanie lepszy piłkarsko niż druga połowa dekady. Jak dawniej klub zagraniczny stanowił epilog kariery zawodnika z Polski, tak teraz stał się normalnym etapem, także u graczy przed trzydziestym rokiem życia. Razem z zagranicznymi zespołami Zbigniew Boniek, Józef Młynarczyk i Andrzej Buncol sięgnęli nawet po europejskie trofea. Polska wciąż produkowała wielu utalentowanych zawodników. Wcześnie jednak opuszczali oni rodzinny kraj. Stąd między 1980 rokiem (Andrzej Szarmach), a 1996 (Marek Koniarek i Jerzy Podbrożny) nikt nowy nie zasilił Klubu 100, zrzeszającego strzelców co najmniej 100 goli w Ekstraklasie.

Po latach królowania głównie klubów grających jeszcze przed wojną: Wisły Kraków, Ruchu Chorzów, Legii Warszawa, przeplecionych dominacją Górnika Zabrze nastał czas narodzin nowych potęg. Stały się nimi zbudowane w dużej mierze z prywatnych pieniędzy – Widzew Łódź i Lech Poznań. To one podzieliły się połowie triumfami w czterech pierwszych edycjach rozgrywek lat osiemdziesiątych. Później do głosu doszedł znów jednak Górnik Zabrze, zwyciężając cztery razy z rzędu. W tym okresie swój pierwszy spadek zaliczył nawet Ruch Chorzów. Ostatni klub, który występował w Ekstraklasie nieprzerwanie od premierowego sezonu rozgrywek. Po sezonie banicji, jednak powrócił i... w roli beniaminkiem został mistrzem Polski!

To właśnie wtedy Polska odniosła swój ostatni medalowy sukces na wielkim turnieju międzynarodowym, zdobywając wicemistrzostwo olimpijskie w 1992 roku w Barcelonie. Igrzyska toczyły się jednak już na innych zasadach niż w latach siedemdziesiątych, gdy biało-czerwoni zapisali na swoje konto złoto oraz srebro. Tym razem udział brały drużyny U-23. Zawodnik Lecha Poznań, Andrzej Juskowiak, został trzecim w historii polskim królem strzelców turnieju olimpijskiego. Na drugim miejscu w tej klasyfikacji znalazł się natomiast napastnik Legii Warszawa - Wojciech Kowalczyk.

Występ Polaków nie byłby możliwy, gdyby nie tak zwana Fundacja Olimpijska, która umożliwiła finansowanie gry tego zespołu z prywatnych źródeł. O ten filar coraz mocniej opierała się też piłka klubowa. Na znaczeniu oraz rentowności traciły bowiem zakłady państwowe. Rezygnowały więc ze wspierania klubów. Część Polaków potrafiła jednak zbić w tym czasie fortuny (choć często było to tylko pozorne) i ochoczo wchodziła w piłkarski biznes. Tak Bogusław Cupiał pojawił się w Wiśle Kraków, Janusz Romanowski wspierał Legię, a potem Polonię Warszawa, Andrzej Pawelec i Andrzej Grajewski odbudowali potęgę Widzewa Łódź, zaś po drugiej stronie Łodzi ŁKS przejął Antoni Ptak. Ich pomysły nieraz przyprawiały o dreszcze miłośników tradycji. Z powodów układów biznesowych swego czasu w lidze występowały Legia-Daewoo Warszawa, Hoop-Polonia Warszawa albo efemerydy po fuzji Sokół Tychy, czy Lechia/Olimpia Gdańsk. To właśnie w latach dziewięćdziesiątych debiutowała na najwyższym poziomie rozgrywkowym spora liczba zespołów. Swoje premiery zaliczyły między innymi Odra Wodzisław Śląski, Amica Wronki, GKS Bełchatów, Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski, Wisła Płock, Stomil Olsztyn, Hutnik Kraków, Raków Częstochowa, czy Ruch Radzionków.

Zresztą nie tylko polska piłka ulegała zmianom. Świat futbolu coraz mocniej dawał się ponieść prądom komercjalizacji i marketingu. Poważne zmiany nastąpiły między innymi w europejskich rozgrywkach. W tym czasie Europa została poddana największym przeobrażeniom administracyjnym od II Wojny Światowej. Z ZSRR powstało kilka nowych państw, na czele z Rosją i Ukrainą. Od Jugosławii oddzieliły się Chorwacja, Słowenia, Macedonia, czy Bośnia i Hercegowina, Czechosłowacja podzieliła się na dwa kraje, zaś w Niemczech runął mur berliński. Wyrosło więc z miejsca kilkunastu nowych rywali w Europie. Archaiczny PEMK został przemianowany na Ligę Mistrzów. Pierwszymi drużynami w Polsce, którym udało się dostać do fazy grupowej tych rozgrywek były Legia Warszawa oraz Widzew Łódź. Legia Warszawa na początku tej dekady awansowała też do półfinału Pucharu Zdobywców Pucharów po słynnych bojach z Sampdorią Genua. Do sukcesów należy też zaliczyć finał Pucharu Intertoto w wykonaniu Ruchu Chorzów.

Przełom ustrojowy w Polsce otworzył też furtkę dla transferów zagranicznych. Dotąd, nie licząc drobnych wyjątków, najwyższa polska liga prawie sześć dekad była zamknięta na obcokrajowców. Po udanych występach Kamerunu na mistrzostwach świata, na początku lat 90-tych w Polsce zapanowała moda na przedstawicieli Czarnego Lądu. Pierwszy przedstawiciel tego kontynentu zawitał do najwyższej klasy rozgrywkowej w Polsce wiosną 1991 roku. Oprócz Afryki ściągano też na potęgę zawodników z dawnych krajów ZSRR oraz Ameryki Południowej. Nie zabrakło też znanych nazwisk w lidze z zagranicy, na czele z wicemistrzem Europy - Anatolijem Demjanienką, zdobywcą Pucharu Zdobywców Pucharów - Ulrichem Borowką, czy królem strzelców mundialu - Olegiem Salenką. Wracali również znani Polacy. W latach dziewięćdziesiątych występowali w Ekstraklasie między innymi Andrzej Iwan, Dariusz Dziekanowski, Roman Kosecki, Jan Urban, czy Mirosław Okoński.

Kibice mogli coraz częściej oglądać ich w przekazach telewizyjnych. Lata dziewięćdziesiąte to żywiołowy rozwój tego medium. Spotkania Ekstraklasy regularnie pojawiały się w Telewizji Polskiej, TVN transmitował spotkania sponsorowanej przez siebie Wisły Kraków, a od 1995 roku rozpoczął się także, trwający już ponad 30 lat, mariaż rozgrywek Ekstraklasy z nadawcą CANAL+.

Piłkarsko dekada ta rozpoczęła się od niespodziewanej wygranej KGHM Zagłębia Lubin. Później nastąpił czas dubletów. Dwa następujące po sobie sezony kolejno wygrywały: Lech Poznań, Legia Warszawa i Widzew Łódź. Te dwa ostatnie zespoły stanowiły też duet nierozłącznych rywali w tym czasie. Sezon 1995/1996 Widzewiacy zakończyli bez porażki jako jedyna drużyna w historii, a mimo tego Wojskowych wyprzedzili tylko o trzy punkty. W następnej edycji obie ekipy ex aequo ustanowiły niepobity do dziś rekord w liczbie zwycięstw w jednej edycji Ekstraklasy (27). Widzew dzierży też od tamtych rozgrywek najlepszy wynik w historii ligi w najdłuższej serii zwycięstw (13 meczów z rzędu).

Po burzliwych przemianach lat dziewięćdziesiątych, kolejny okres przyniósł pewne unormowanie - tak w życiu społecznym, politycznym, jak i sportowym. Czas przełomu tysiącleci najlepiej ułożył się dla Wisły Kraków. Od sezonu 1998/1999 do 2008/2009 zdobyła ona 7 z 11 mistrzostw Polski. W całej tej dekadzie tylko raz wylądowała natomiast poza TOP-2. Szczególnie na początku tego okresu wygrywała ligę ze sporym zapasem punktowym i wyśrubowanymi bilansami. W tym czasie ustanowiła rekordy ligi chociażby w najdłuższej serii bez porażki, czy najdłuższej serii bez porażki w roli gospodarzy.

Wisła Kraków dała też najwięcej radości w europejskich pucharach. W sezonie 2002/03 awansowała nawet do 1/8 finału Pucharu UEFA, po drodze eliminując między innymi AC Parmę, czy Schalke 04 Gelsenkirchen. W starciu z Lazio Rzym niewiele zabrakło jej nawet do ćwierćfinału. Potrafiła też toczyć równe boje z Realem Madryt, czy FC Barceloną. Blaugranę zdarzyło jej się nawet raz pokonać po golu Clebera. Z innych zespołów należy odnotować jeszcze występy Dyskobolii Grodzisk Wielkopolski w 1/16 finału (gdy wyeliminowała Manchester City oraz Herthę Berlin), Lecha Poznań na tym samym szczeblu, czy Amiki Wronki w fazie grupowej Pucharu UEFA. Piłkarze z Ekstraklasy po 16 latach przerwy wrócili też na boiska mundialowe. W 2008 roku udało im się zaś zadebiutować na EURO. W tym czasie na murawach najwyższej polskiej ligi dojrzewał talent jednego z najlepszych napastników światowej piłki - Roberta Lewandowskiego.

Data 18 listopada 2005 roku stanowiła milowy krok w kierunku profesjonalizacji rywalizacji o piłkarskie mistrzostwo Polski. Wtedy rozegrany został pierwszy mecz najwyższej ligi od przejęcia prowadzenia rozgrywek przez Ekstraklasę SA. To moment, w którym futbolowe zmagania zostały objęte zawodowstwem nie tylko w sensie sportowym, ale też w zakresie zarządzania, poprzez centralizację praw mediowych i marketingowych. Po raz pierwszy pojawił się między innymi tytularny partner rozgrywek.

Także ta dekada miała swojego hegemona. Legia Warszawa zdobyła mistrzostwo w sześciu edycjach. W dwóch kolejnych kończyła ze srebrem. Tyle samo razy przyszło jej też zadowolić się brązem. Zawsze więc w ciągu tej dekady finiszowała na podium. Wojskowi stali się też autorami pierwszego awansu polskiej drużyny do fazy grupowej Ligi Mistrzów UEFA w XXI wieku. Na krajowym podwórku najgroźniejszym rywalem stał się zaś Lech Poznań. W trzech edycjach z rzędu (a czterech ogółem) znajdowały się obok siebie w TOP-2.

W tym czasie rozpoczęła się także rewolucja w zakresie produkcji telewizyjnej. Od lipca 2011 roku wyłącznym producentem sygnału telewizyjnego ze wszystkich meczów najwyższej ligi jest spółka-córka Ekstraklasy – Live Park. Przez ten czas zdołała przekroczyć już barierę 4000 wyprodukowanych spotkań najwyższego szczebla rozgrywek w Polsce. Ponad 100 z nich co sezon jest dostępnych w jakości 4K/UHD HDR, pozostałe zaś w jakości Full HD.

Cztery sezony – cztery kluby z mistrzostwem Polski, w tym dwa po raz pierwszy na czele. Na arenie międzynarodowej zaś - trzy ćwierćfinały Ligi Konferencji UEFA oraz awans na - najwyższe w historii – 12. Miejsce w rankingu krajowym UEFA.

Tak rozpoczęła się ta dekada na boiskach Ekstraklasy. Jej szczytowy punkt stanowi jubileusz 100-lecia rozgrywek ligowych w Polsce, przypadający na sezon 2026/2027.